Εβραϊκά Μουσεία
Τα εβραϊκά μουσεία στην Ελλάδα έχουν πρωταρχικό ρόλο στη διατήρηση της ιστορικής μνήμης και της πολιτιστικής κληρονομιάς των Ελλήνων Εβραίων. Δύο σημαντικά μουσεία που τιμούν αυτήν την κληρονομιά είναι το Εβραϊκό Μουσείο Θεσσαλονίκης (Ε.Μ.Θ.) και το Εβραϊκό Μουσείο Ελλάδος (Ε.Μ.Ε.).
Το Εβραϊκό Μουσείο Θεσσαλονίκης (Ε.Μ.Θ.), ιδρυθέν το 2001, αποτυπώνει την ιστορία και την πολιτιστική παρουσία των Σεφαραδιτών Εβραίων στη Θεσσαλονίκη, ενώ παράλληλα προβάλλει την καταστροφή της κοινότητας κατά το Ολοκαύτωμα. Η έκθεσή του ξεκινά με την παρουσίαση της καταστροφής της εβραϊκής νεκρόπολης και συνεχίζεται με ντοκουμέντα για τον εκτοπισμό 50.000 Θεσσαλονικέων Εβραίων στα ναζιστικά στρατόπεδα θανάτου κατά τον B’ Π.Π. Στο ισόγειο του μουσείου βρίσκεται η Αίθουσα Μνήμης, όπου είναι χαραγμένα σε μαρμάρινες πλάκες τα ονόματα των θυμάτων και στους υπόλοιπους ορόφους παρουσιάζεται η διαρκής έκθεση, που περιλαμβάνει στοιχεία για την ιστορία του εβραϊσμού στη Θεσσαλονίκη από τον 1ο αιώνα ΚΠ μέχρι τις μέρες μας, την κοινωνική ζωή, τον λατρευτικό και οικογενειακό βίο, καθώς και τη διαδικασία εκτοπισμού κατά το Ολοκαύτωμα.
Στην νέα πτέρυγα έχει αναπτυχθεί η επέκταση της μόνιμης έκθεσης και έχουν δημιουργηθεί η «Αίθουσα Εβραϊκής Παιδικής Ηλικίας» και η Αίθουσα «Άγνωστοι Μουσικοί Θησαυροί των Ελλήνων Εβραίων»
Το μουσείο υιοθετεί μία τεκμηριωμένη προσέγγιση στην παρουσίαση της ιστορίας, ενώ παράλληλα σε αυτό λειτουργεί βιβλιοθήκη και ερευνητικό κέντρο, προσφέροντας στους επισκέπτες πρόσβαση σε πολύτιμο ιστορικό υλικό.
Για το Εβραϊκό Μουσείο Ελλάδος (Ε.Μ.Ε.) η ιδέα γεννήθηκε στα τέλη της δεκαετίας του 1970 από την Ισραηλιτική Κοινότητα Αθηνών. Το 1977, ιδρύθηκε ένα μικρό μουσείο δίπλα στη Συναγωγή της οδού Μελιδώνη, συγκεντρώνοντας αντικείμενα που διασώθηκαν από τον πόλεμο. Το Εβραϊκό Μουσείο Ελλάδος πλέον λειτουργεί σε ιδιόκτητο κτήριο στο κέντρο της Αθήνας και η συλλογή του περιλαμβάνει θρησκευτικά σκεύη, έγγραφα και κοσμήματα, με ιδιαίτερη σημασία να έχει η επιστροφή των κατασχεθέντων αντικειμένων από τη Βουλγαρία. Το μουσείο επικεντρώνεται στην ανάδειξη της εβραϊκής ζωής πριν το Ολοκαύτωμα, προσφέροντας μια λαογραφική προσέγγιση. Η παρουσίαση αποφεύγει την αίσθηση της θυματοποίησης, ενώ προβάλλεται η πολιτιστική συνέχεια των Εβραίων της Ελλάδας. Το μουσείο αποτελεί σημαντικό φορέα εκπαιδευτικών δράσεων, προωθώντας την ιστορική έρευνα και τη διατήρηση της μνήμης.
Το Μουσείο Ολοκαυτώματος Ελλάδος, που βρίσκεται υπό κατασκευή, στοχεύει να αποτελέσει το κορυφαίο κέντρο μνήμης του Ολοκαυτώματος στη Νοτιοανατολική Ευρώπη. Το μουσείο θα τιμήσει τη μνήμη όχι μόνο της Εβραϊκής Κοινότητας Θεσσαλονίκης, αλλά και των 39 εβραϊκών κοινοτήτων που υπήρχαν στην Ελλάδα πριν τον πόλεμο. Θα αναδείξει τη συμβολή των Εβραίων στην ανάπτυξη της Θεσσαλονίκης και τον πολυπολιτισμικό χαρακτήρα της πόλης. Η τοποθεσία του, κοντά στον Παλαιό Σιδηροδρομικό Σταθμό, είναι ιδιαίτερα συμβολική, καθώς από εκεί αναχώρησαν τα τραίνα που μετέφεραν τους Εβραίους της Θεσσαλονίκης στο Άουσβιτς-Μπίρκεναου.
Το έργο αποτελεί παράδειγμα σύμπραξης δημόσιου και ιδιωτικού τομέα, με χρηματοδότηση από: το Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος, την Ελληνική και Γερμανική κυβέρνηση καθώς και Ιδιωτικές δωρεές. Τον Δεκέμβριο του 2023 εκδόθηκε η οικοδομική άδεια, ανοίγοντας τον δρόμο για την ανέγερση του μουσείου, το οποίο αναμένεται να αποτελέσει ένα από τα σημαντικότερα κέντρα μνήμης και εκπαίδευσης για το Ολοκαύτωμα στην Ευρώπη.
Τα εβραϊκά μουσεία στην Ελλάδα έχουν πρωταρχικό ρόλο στη διατήρηση της ιστορικής μνήμης και της πολιτιστικής κληρονομιάς των Ελλήνων Εβραίων. Δύο σημαντικά μουσεία που τιμούν αυτήν την κληρονομιά είναι το Εβραϊκό Μουσείο Θεσσαλονίκης (Ε.Μ.Θ.) και το Εβραϊκό Μουσείο Ελλάδος (Ε.Μ.Ε.).
Το Εβραϊκό Μουσείο Θεσσαλονίκης (Ε.Μ.Θ.), ιδρυθέν το 2001, αποτυπώνει την ιστορία και την πολιτιστική παρουσία των Σεφαραδιτών Εβραίων στη Θεσσαλονίκη, ενώ παράλληλα προβάλλει την καταστροφή της κοινότητας κατά το Ολοκαύτωμα. Η έκθεσή του ξεκινά με την παρουσίαση της καταστροφής της εβραϊκής νεκρόπολης και συνεχίζεται με ντοκουμέντα για τον εκτοπισμό 50.000 Θεσσαλονικέων Εβραίων στα ναζιστικά στρατόπεδα θανάτου κατά τον B’ Π.Π. Στο ισόγειο του μουσείου βρίσκεται η Αίθουσα Μνήμης, όπου είναι χαραγμένα σε μαρμάρινες πλάκες τα ονόματα των θυμάτων και στους υπόλοιπους ορόφους παρουσιάζεται η διαρκής έκθεση, που περιλαμβάνει στοιχεία για την ιστορία του εβραϊσμού στη Θεσσαλονίκη από τον 1ο αιώνα ΚΠ μέχρι τις μέρες μας, την κοινωνική ζωή, τον λατρευτικό και οικογενειακό βίο, καθώς και τη διαδικασία εκτοπισμού κατά το Ολοκαύτωμα.
Στην νέα πτέρυγα έχει αναπτυχθεί η επέκταση της μόνιμης έκθεσης και έχουν δημιουργηθεί η «Αίθουσα Εβραϊκής Παιδικής Ηλικίας» και η Αίθουσα «Άγνωστοι Μουσικοί Θησαυροί των Ελλήνων Εβραίων»
Το μουσείο υιοθετεί μία τεκμηριωμένη προσέγγιση στην παρουσίαση της ιστορίας, ενώ παράλληλα σε αυτό λειτουργεί βιβλιοθήκη και ερευνητικό κέντρο, προσφέροντας στους επισκέπτες πρόσβαση σε πολύτιμο ιστορικό υλικό.
Για το Εβραϊκό Μουσείο Ελλάδος (Ε.Μ.Ε.) η ιδέα γεννήθηκε στα τέλη της δεκαετίας του 1970 από την Ισραηλιτική Κοινότητα Αθηνών. Το 1977, ιδρύθηκε ένα μικρό μουσείο δίπλα στη Συναγωγή της οδού Μελιδώνη, συγκεντρώνοντας αντικείμενα που διασώθηκαν από τον πόλεμο. Το Εβραϊκό Μουσείο Ελλάδος πλέον λειτουργεί σε ιδιόκτητο κτήριο στο κέντρο της Αθήνας και η συλλογή του περιλαμβάνει θρησκευτικά σκεύη, έγγραφα και κοσμήματα, με ιδιαίτερη σημασία να έχει η επιστροφή των κατασχεθέντων αντικειμένων από τη Βουλγαρία. Το μουσείο επικεντρώνεται στην ανάδειξη της εβραϊκής ζωής πριν το Ολοκαύτωμα, προσφέροντας μια λαογραφική προσέγγιση. Η παρουσίαση αποφεύγει την αίσθηση της θυματοποίησης, ενώ προβάλλεται η πολιτιστική συνέχεια των Εβραίων της Ελλάδας. Το μουσείο αποτελεί σημαντικό φορέα εκπαιδευτικών δράσεων, προωθώντας την ιστορική έρευνα και τη διατήρηση της μνήμης.
Το Μουσείο Ολοκαυτώματος Ελλάδος, που βρίσκεται υπό κατασκευή, στοχεύει να αποτελέσει το κορυφαίο κέντρο μνήμης του Ολοκαυτώματος στη Νοτιοανατολική Ευρώπη. Το μουσείο θα τιμήσει τη μνήμη όχι μόνο της Εβραϊκής Κοινότητας Θεσσαλονίκης, αλλά και των 39 εβραϊκών κοινοτήτων που υπήρχαν στην Ελλάδα πριν τον πόλεμο. Θα αναδείξει τη συμβολή των Εβραίων στην ανάπτυξη της Θεσσαλονίκης και τον πολυπολιτισμικό χαρακτήρα της πόλης. Η τοποθεσία του, κοντά στον Παλαιό Σιδηροδρομικό Σταθμό, είναι ιδιαίτερα συμβολική, καθώς από εκεί αναχώρησαν τα τραίνα που μετέφεραν τους Εβραίους της Θεσσαλονίκης στο Άουσβιτς-Μπίρκεναου.
Το έργο αποτελεί παράδειγμα σύμπραξης δημόσιου και ιδιωτικού τομέα, με χρηματοδότηση από: το Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος, την Ελληνική και Γερμανική κυβέρνηση καθώς και Ιδιωτικές δωρεές. Τον Δεκέμβριο του 2023 εκδόθηκε η οικοδομική άδεια, ανοίγοντας τον δρόμο για την ανέγερση του μουσείου, το οποίο αναμένεται να αποτελέσει ένα από τα σημαντικότερα κέντρα μνήμης και εκπαίδευσης για το Ολοκαύτωμα στην Ευρώπη.