Σύμφωνα με τη μελέτη της επιστημονικής υπεύθυνης του Εβραϊκού Μουσείου Θεσσαλονίκης Δρ Πολυξένης Ελευθερίου (2024), η ανέγερση μνημείων αφιερωμένων στο Ολοκαύτωμα στην Ελλάδα αντικατοπτρίζει τη σταδιακή αναγνώριση της τραγωδίας των Ελλήνων Εβραίων και της καταστροφής της πολυάριθμης και ακμάζουσας εβραϊκής κοινότητας της χώρας κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Τα μνημεία αυτά, πέρα από σημεία τιμής και μνήμης, αποτελούν σύμβολα ιστορικής συνείδησης και εκπαιδευτικά εργαλεία για τις νέες γενιές.

Τα πρώτα μνημεία και η αρχική προσέγγιση

Η μνημειοποίηση του Ολοκαυτώματος στην Ελλάδα ξεκίνησε με πρωτοβουλίες των ίδιων των Ισραηλιτικών Κοινοτήτων, χωρίς αρχικά να υπάρχει ενεργή εμπλοκή του ελληνικού κράτους ή άλλων θεσμικών φορέων. Το πρώτο μνημείο για τα θύματα του ναζισμού ανεγέρθηκε το 1962 από την Ισραηλιτική Κοινότητα Θεσσαλονίκης, εντός του νέου εβραϊκού νεκροταφείου στη Σταυρούπολη. Σχεδιάστηκε από τον Ιταλό αρχιτέκτονα Manfredo D’Urbino, γνωστό για τη συμβολή του στην κατασκευή εβραϊκών μνημείων στο Μιλάνο.

Στα επόμενα χρόνια, ανεγέρθηκαν μνημεία στη Λάρισα, στον Βόλο και στην Αθήνα, ενώ παράλληλα δόθηκαν ονομασίες πλατειών στη μνήμη των θυμάτων του Ολοκαυτώματος. Επιπλέον, η ανακαίνιση ιστορικών συναγωγών σε πόλεις όπως η Αθήνα, η Βέροια και τα Χανιά, συνδέθηκε με την ανάδειξη της μνήμης των εβραϊκών κοινοτήτων που υπέστησαν διωγμούς και εξόντωση.

Μνημεία στη Θεσσαλονίκη: Από τη λήθη στη δημόσια μνήμη

Η Θεσσαλονίκη, η οποία φιλοξενούσε πριν τον πόλεμο μία από τις μεγαλύτερες εβραϊκές κοινότητες στην Ευρώπη, διαδραματίζει κεντρικό ρόλο στη διατήρηση της μνήμης του Ολοκαυτώματος. Η ανέγερση μνημείων στην πόλη σηματοδότησε τη μετάβαση από μια περίοδο λήθης σε μια νέα φάση δημόσιας αναγνώρισης της εβραϊκής ιστορίας της πόλης.

Το πλέον γνωστό Μνημείο Ολοκαυτώματος, έργο των αδερφών Glid, βρίσκεται στην Πλατεία Ελευθερίας, έναν ιστορικό χώρο που σηματοδοτεί την έναρξη του διωγμού των Εβραίων της Θεσσαλονίκης. Αν και αποτελεί κεντρικό σημείο μνήμης, έχει υπάρξει συχνά στόχος βανδαλισμών, γεγονός που αναδεικνύει τη συνεχιζόμενη μάχη απέναντι στην άρνηση και τον αντισημιτισμό.

Ένα ακόμα μνημείο ιδιαίτερης σημασίας βρίσκεται στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης (ΑΠΘ), στον χώρο όπου άλλοτε βρισκόταν το εβραϊκό νεκροταφείο της πόλης. Το μνημείο ανεγέρθηκε το 2014 από τον αρχιτέκτονα Κωνσταντίνο Λεντάρη και απεικονίζει την έκταση και τη σημασία του εβραϊκού νεκροταφείου, το οποίο καταστράφηκε το 1942. Παρουσιάζει στοιχεία της εβραϊκής θρησκευτικής ταυτότητας, όπως το Άστρο του Δαβίδ και τη Μενορά, ενώ οι επιγραφές σε πέντε γλώσσες (ελληνικά, αγγλικά, γαλλικά, ισπανικά και εβραϊκά) αντικατοπτρίζουν την πολυπολιτισμική σύνθεση της κοινότητας.

Το 2019, στην Αίθουσα Τελετών του ΑΠΘ, τοποθετήθηκε ένα νέο μνημείο αφιερωμένο στους Εβραίους φοιτητές του πανεπιστημίου που χάθηκαν στο Ολοκαύτωμα. Σχεδιάστηκε από τον καλλιτέχνη Ξενή Σαχίνη και περιλαμβάνει τα ονόματα των φοιτητών, συμβολίζοντας τη βίαιη διακοπή των σπουδών και της ζωής τους. Το μνημείο ενσωματώνει στοιχεία της εβραϊκής παράδοσης, όπως η τοποθέτηση λίθων στη μνήμη των νεκρών, διατηρώντας ζωντανή την εβραϊκή ταυτότητα στον χώρο της πανεπιστημιακής κοινότητας.

Η προστασία των μνημείων σε πανεπιστημιακούς χώρους και σε δημόσιους χώρους, όπως πλατείες και πάρκα, αποτελεί μια σημαντική πρόκληση λόγω των αυξημένων κινδύνων που συνδέονται με βανδαλισμούς, επιθέσεις μίσους και πράξεις ιεροσυλίας. Τα μνημεία, ως σύμβολα ιστορικής μνήμης και συλλογικής ταυτότητας, συχνά γίνονται στόχοι φθορών από ακραία στοιχεία ή ομάδες που επιδιώκουν να αλλοιώσουν ή να αμφισβητήσουν το μήνυμά τους. Ειδικά σε πανεπιστημιακούς χώρους, όπου η πρόσβαση των αστυνομικών αρχών είναι περιορισμένη λόγω του καθεστώτος πανεπιστημιακού ασύλου, τα μνημεία καθίστανται πιο ευάλωτα σε επιθέσεις που μπορεί να σχετίζονται με κοινωνικές ή πολιτικές εντάσεις.